Những lời đó của người thầy mệnh danh là “Gia Định xử sĩ" ấy quả là một nhận định tinh tường, sáng suốt ngay trong chính thời của ông và ngay cả thời đại hôm nay. Vai trò của người thầy đối với sự phát triển của một quốc gia thật là to lớn ở tầm chiến lược giáo dục, khó có thể phủ nhận vai trò ấy đối với tương lai của đất đất nước.

 “Lương sư” hiểu đơn giản là làm thầy phải là người vừa có nhân cách, phẩm chất đạo đức tốt lại vừa có năng lực chuyên môn nhất định. Thật ra đây chỉ là một diễn giải khác về “đạo làm thầy” đã được các bậc thức giả từ cổ chí kim ra sức khái luận. Đạo lí nói thì dễ, luận bàn thì nhiều nhưng quan trọng là hiểu như thế nào và thực hiện ra sao mới là điều đáng nói.

Việt Nam hiện có đến gần 2 triệu người đang làm công tác giáo dục, chiếm gần 3% dân số là một tỉ lệ không phải nhỏ và cũng là một trong những quốc gia được thế giới đánh giá cao về những nỗ lực trong sự nghiệp giáo dục. Điều đó chứng tỏ truyền thống hiếu học, coi trọng giáo dục của đất nước ta vẫn là một truyền thống làm nên nét đẹp văn hóa Việt. Làm thầy đồng nghĩa với gánh vác một trọng nhiệm đối với tương lai của đất nước.

Những năm gần đây, môi trường giáo dục đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi những mặt trái của cơ chế thị trường, những cám dỗ vật chất và lối sống thực dụng. Một bộ phận không ít các thầy cô giáo đang có những biểu hiện tha hóa về đạo đức gây nên nhiều quan ngại đối với nền giáo dục nước ta. Nhỏ thì các vụ lăng nhục, đánh đập học sinh, nhận hầu bao từ phụ huynh, dung thứ cho hiện tượng ngồi nhầm lớp của học sinh … nặng thì mua dâm, cưỡng hiếp nữ sinh… thật sự đang gióng lên hồi chuông báo động trong ngành giáo dục nói riêng và cả xã hội. Đặc biệt nguy hại hơn khi tác động đến tâm lý của nhân dân, làm xấu đi hình tượng của những người làm nghề giáo.

Người xưa cho rằng: “Làm người khó, mà làm thầy người ta cũng chẳng dễ”. Làm người khó vì phải có thiên tư, có học vấn, có kiến thức, có khí tượng. Còn muốn làm thầy người ta, thì ngoài những điều đó ra phải có tông chỉ, có giáo nghĩa, có pháp tướng. Nếu tông chỉ không vững vàng, pháp tướng không thông suốt, giáo nghĩa không rõ ràng, thì cũng chưa thể làm thầy người ta được. Phải nắm chắc được tông chỉ, phân tích được giáo nghĩa, giải minh được pháp tướng”. Điều đó chứng tỏ rằng, không phải dễ dàng mà trở thành một nhà sư phạm khi chưa hội tụ những “tiêu chuẩn cứng” trong cái đạo làm thầy.

Tiêu chuẩn cứng hiện nay để làm một giáo viên không có gì ngoài bằng cấp và năng lực chuyên môn giảng dạy. Tiêu chuẩn này có thể kiểm tra, có thể phân loại nhưng tiêu chuẩn về nhân cách, đạo đức thì khó mà kiểm tra được, trừ phi là chuyện “kim trong bọc”. Thế mới biết, khi sự việc bị vỡ lở rồi mới bàn đến chuyện “chỉnh đốn” e là muộn rồi chăng?

Nhân cách, đạo đức từ đâu mà có, cũng là từ giáo dục mà nên. Vậy thì có thầy tốt mới có nền giáo dục tốt để sản sinh ra những người thầy tốt. Muốn có thầy tốt thì phải có cái tiêu chuẩn hay cái “đạo” của thầy tốt.

Có nhà sư phạm mạnh dạn gói gọn “đạo” của một người làm thiên chức người thầy trong ba chữ “Nhân, trí, dũng”. Đây là ba đức tính, ba trụ cột làm nên nhân cách người quân tử, người hiền, người tốt trong quan niệm của Nho giáo truyền thống mà ngày nay vẫn còn giá trị. Giả như người thầy đạt được chữ nhân tất đã là một người thầy tốt, ăm ắp một bầu nhiệt huyết, một tình thương yêu đối với học trò, gắn bó với công việc. Có được chữ trí là đủ tầm của một người thầy, vì thế phải đẩy mạnh việc tự học, tự nâng cao kiến thức để không phải tự loại mình khỏi chỗ đứng nơi bục giảng. Chữ dũng thể hiện bản lĩnh dám đương đầu với khó khăn trong công việc, đánh bại tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích, cũng như những cám dỗ trong vòng xoáy những mặt trái của cơ chế thị trường.

Nhưng cái “đạo làm thầy” này được công nhận như thế nào, thực hiện bằng phương cách gì? Xin thưa, nó đến từ trong bản thân mỗi người thầy của chúng ta, chỉ có sự tự giác về bổn phận mới tạo nên những tấm gương sáng cho “sự nghiệp trồng người” đầy gian lao, thử thách.

Nhân tài có tiếng tăm thì rất nhiều, nhưng người đào tạo nhân tài để lại nhiều sự tri ân, cảm phục của người đời thì không mấy mà có được. Người làm thầy phải am hiểu “đạo” của mình mới hoàn thành tốt trách nhiệm bản thân đối với xã hội, đất nước. Suy cho cùng, “Lương sư” chính là hình tượng muôn đời của một người thầy trọn nghĩa đã được “đúc, tạc” trong sử sách, điển tích kim cổ. Nước ta nếu có nhiều lương sư chắc chắn sẽ đào tạo nên nhiều người tài giúp ích cho nước nhà ngày càng phát triển, ngày càng giàu mạnh, theo kịp bước tiến nền văn minh trí tuệ.

LÊ VŨ TRƯỜNG GIANG