Ở miền Nam, từ sông Bến Hải (sông Hiền Lương) trở vào do phía Sài Gòn quản lý; từ bờ bắc sông Hiền Lương trở ra thuộc quyền Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Kể từ sau Hiệp định Genève, các phong trào yêu nước liên tiếp nổ ra, khí thế sục sôi hơn là từ năm 1957, các phong trào đấu tranh chính trị của sinh viên, học sinh, nhân dân lao động Huế, chống đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn liên tiếp xuất hiện công khai phản đối chiến tranh, kêu gọi hòa bình, đòi quyền dân sinh dân chủ, thống nhất đất nước. Ở Huế, các phong trào yêu nước này do Tỉnh ủy Thừa Thiên lãnh đạo, mà trực tiếp là Thành ủy Huế tổ chức, thông qua những cán bộ bám trụ (nằm vùng) hoạt động; để có đường hướng đấu tranh chính trị, ở Huế (cái nôi của báo chí Trung Kỳ) đã xuất hiện một loại hình báo chí mới làm tài liệu tuyên truyền, ủng hộ cách mạng; chống chế độ độc tài thân Mỹ thường được gọi chung với cái tên: “Báo chí phong trào yêu nước”, vì nó chỉ ra đời cần thiết khi có phong trào đấu tranh yêu nước xuất hiện. Những ấn phẩm báo chí đặc trưng này, có tờ được chính quyền Sài Gòn cấp phép nhưng nội dung lại theo xu hướng ủng hộ cách mạng (thường gọi báo chí trá hình); có tờ ra dưới dạng một cuốn sách hay như cuốn vở học trò; ra một cách tự phát do thanh niên, sinh viên, học sinh thực hiện; có tờ ẩn dưới danh nghĩa “Phong trào hòa bình”, “Cơ quan Phật giáo, Tổng hội sinh viên, Tiếng nói liên khoa, Tiếng gọi thanh niên, Tiếng gọi sinh viên, Tiếng gọi Việt Nam, Thanh niên Phật tử” (thường được gọi là loại báo chí ngoài luồng, không hợp pháp), do nội dung tranh đấu nên cũng có nhiều tờ mới chỉ ra được một số thì bị đình bản… Nhìn chung “Báo chí phong trào” in ấn thô sơ, trình bày đơn giản, phần nhiều không ghi tên người thực hiện nhưng nội dung tư tưởng thể hiện quyết liệt sự dấn thân trước mũi tên hòn đạn, kêu gọi mọi người Việt Nam yêu nước, đồng lòng đứng lên cứu nước, đòi quyền tự do dân chủ, hòa bình, sớm ngày thống nhất giang sơn Tổ quốc.

Trong quá trình sưu tầm, nghiên cứu về các ấn phẩm “Báo chí phong trào yêu nước ở Huế” chúng tôi đã tiếp cận được trên 70 tờ báo, tạp chí, đặc san, tập san như: Tập Văn Ngày Mai; Lành Mạnh; Thể Hiện; Rạng Đông; Đại Học Sư Phạm; Quan Điểm; Nhận Thức; Lập Trường; Máu Hồng; Lực Lượng; Vì Dân Chống Mỹ; Tranh Đấu; Dân; Lực Lượng - Tranh Đấu; Dân Tộc; Sinh Viên Huế; Đỉnh Triều; Tranh Thủ; Vietnam Vietnam; Sứ Mệnh; Cái Chổi; Nghiên Cứu Việt Nam; Sinh Viên Quật Khởi; Cứu Lấy Quê Hương; Việt; Sinh Viên Huế (bộ mới); Ngưỡng Cửa; Đất Lành; Một Chỗ Chung; Sinh Viên Phật Tử; Tự Quyết; Mặt Trận Hòa Bình; Tiếng Gọi Việt Nam; Tiếng Gọi Sinh Viên; Sinh Hoạt Tổng Hội Sinh Viên Huế; Giữ Nước; Sinh Hoạt Văn Khoa; Tiếng Gọi Học Sinh; Động Mạch; Thân Hữu; Nối Tay; Ái Hữu Quốc Học; Sinh Hoạt Đại Học Huế; Hợp; Mặt Trận Văn Hóa Dân Tộc; Vận Động; Đất Nước Ta; Phụ Nữ Huế; Quốc Học; Tin Tưởng; Truyền Thống; Giữ Đất; Bản Tin; Văn Khoa; Sinh Viên Huế (tập san); Thái Hòa; Đất Mới; Nghiên Cứu Việt Nam (bộ mới); Áo Trắng; Văn Sử; Kỷ Niệm Hai Bà Trưng; Mỹ Thuật; Đại Chúng; và các tờ chỉ mới ghi tên như: Hội Thoại; Hướng Đi; Tội Ác Diệt Chủng; Xuân; Chiến Đấu; Kết Hợp; Từ Cường; Hoa Thời Gian…

Và chắc chắn còn nhiều hơn nữa nhưng do thời gian và khí hậu thời tiết ở Huế khắc nghiệt mà nhiều tờ nay chỉ còn là cái tên ở hồi ức của một số người trong cuộc, rất khó tìm.

Dưới đây là một số ấn phẩm tiêu biểu của loại hình báo chí đặc biệt này.

Tập Văn Ngày Mai

Cơ quan của Phong trào “hòa bình ở Huế” do Chi bộ trí thức hoạt động bí mật thực hiện dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tỉnh ủy Thừa Thiên và Thành ủy Huế. Ngày Mai xuất bản dự định từ 8 số đến 12 số một năm, hình thức dưới dạng tập sách mỏng. Trên danh nghĩa công khai đứng tên liên lạc là Cao Xuân Lữ, nhưng thực chất do Giáo sư Tôn Thất Dương Kỵ làm Chủ bút kiêm Chủ nhiệm, anh Lê Quang Vịnh làm Thư ký tòa soạn.

Tham gia ban biên tập có những trí thức tên tuổi như: Bác sĩ Thân Trọng Phước, kỹ sư Nguyễn Hữu Đính, nhà giáo Tôn Thất Dương Tiềm, nhà văn Võ Đình Cường, họa sĩ Phạm Đăng Trí, nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba…

Theo tôn chỉ công khai, Tập Văn Ngày Mai kêu gọi và “hoan nghênh tất cả các bài do bạn đọc gửi về, thuộc bất kỳ lĩnh vực nào: văn chương, văn nghệ, xã hội và chủ trương gây một luồng tư tưởng lành mạnh để góp phần cống hiến trong việc xây dựng một xã hội tiến bộ, công bằng, tốt đẹp, đúng với hình ảnh tươi sáng mà hai chữ Ngày Mai gợi đến”. Là tờ báo trá hình dưới dạng cuốn sách mỏng, được Thường vụ Tỉnh ủy mà trực tiếp là đồng chí Bí thư Tỉnh ủy chỉ đạo nội dung, tham gia viết bài. Nội dung của tập văn đề cập tới nhiều khía cạnh của đời sống chính trị - văn hóa - xã hội; hướng dẫn nhân dân đấu tranh vì hòa bình, dân chủ, dân sinh và đã được các tầng lớp nhân dân đón nhận.

Tập Văn Ngày Mai chỉ ra được trọn vẹn 4 số, đến số 5 khi bài vở vừa in xong thì bị giám đốc Nhà Thông tin Trung Việt báo lên Bộ Thông tin và Tác chiến Tinh thần Sài Gòn ra lệnh ngừng phát hành, báo số 5 bị tịch thu, tòa soạn và nhà in Khánh Quỳnh bị đập phá, thu hồi giấy phép xuất bản; một số nhân vật chủ chốt như Võ Đình Cường, Tôn Thất Dương Kỵ, Cao Xuân Lữ bị bắt, sau đó bị trục xuất khỏi Huế… báo dừng hoạt động.

Báo Lập Trường

Tuần báo chính trị, văn hóa, xã hội; nhóm của giáo chức và một số sinh viên Đại học Huế chủ trương, do Giáo sư Tôn Thất Hanh làm Chủ nhiệm, Lê Tuyên làm Chủ bút, Cao Huy Thuần làm Tổng Thư ký tòa soạn.

Số 1 ra ngày 21/3/1964. Với quan điểm chính trị và thái độ ứng xử của trí thức Huế trước tình hình an ninh sau cuộc đảo chính lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm. Lập Trường sẵn sàng dấn thân vào phong trào đấu tranh sôi sục của nhân dân Huế và nhân dân miền Nam nói chung, được xác nhận ngay trên số báo đầu tiên: Độc lập với chính quyền; độc lập với mọi đảng phái, các tôn giáo; tranh đấu cho sự xây dựng một nền dân chủ thực sự, chống lại mọi hình thức độc tài: “Tự do ngôn luận là quyền thiêng liêng của dân chúng. Đảm nhiệm quyền thiêng liêng ấy, Lập Trường chỉ biết phục vụ DÂN. Vì quyền DÂN, chỉ phụng sự cho DÂN, chứ không thể đem dâng cho ai hết cả”. Lập Trường phát hành đến số 30, ra ngày 12/11/1964, thì bị chính quyền Sài Gòn ra lệnh đình bản.

Báo Vì Dân Chống Mỹ

Tiếng nói của Hội Liên hiệp Sinh viên Giải phóng thành phố Huế, do anh Nguyễn Duy Đàm, một đảng viên cộng sản - cán bộ thanh trí vận của Thành ủy Huế trực tiếp phụ trách, với sự tham gia biên tập và thực hiện của Lê Phước Tâm (Nguyễn Phúc), Tần Hoài Dạ Vũ, Lê Phước Thúy... Số 1 ra tháng 8/1964. Vì Dân Chống Mỹ là tờ báo của phong trào yêu nước mà mới chỉ “nghe tên đã thấy đỏ quá rồi”. Báo phát hành công khai ở nội thành Huế, báo ra đến số 11, khi anh Nguyễn Duy Đàm và một số trí thức, sinh viên học sinh bị địch bắt, anh Đàm bị chúng thủ tiêu khi đưa ra vùng Cam Lộ, Quảng Trị vào giữa 1965, báo dừng xuất bản.

Báo Tranh Đấu

Diễn đàn công khai kêu gọi chống Mỹ và chính quyền Sài Gòn, là Cơ quan ngôn luận chính thức của Hội đồng nhân dân cứu quốc thành phố Huế, dưới sự chỉ đạo bí mật của Thành ủy Huế. Số 1 ra ngày 2/9/1964. Mới xuất hiện, Tranh Đấu đã kêu gọi “Đồng bào nhất tâm phản đối và đứng lên đập tan những âm mưu đen tối nhằm đưa chúng ta vào con đường độc tài, áp bức, nô lệ…”. Sau khi ra đến số 12, ngày 16/9/1964, báo tự dừng phát hành. Do yêu cầu nhiệm vụ cách mạng của “Báo chí phong trào”, cuối tháng 9/1964, Tranh Đấu nhập với tờ Lực Lượng trở thành tờ Lực Lượng - Tranh Đấu, vẫn do tổ chức Lực lượng học sinh, sinh viên tranh đấu Huế chỉ đạo.

Báo Dân Tộc

Báo ủng hộ kháng chiến, diễn đàn của Ủy ban lãnh đạo thanh niên, sinh viên, học sinh tranh đấu Huế, xuất bản dưới dạng tập san, ra không định kỳ, do Thành ủy Huế bí mật chỉ đạo; nội dung Dân Tộc lên án, vạch trần âm mưu thâm độc của Mỹ - Thiệu - Kỳ leo thang chiến tranh và kêu gọi nhân dân đoàn kết đấu tranh phản đối chiến tranh. Báo không ghi tên người thực hiện và địa chỉ tòa soạn.

Đặc san Đỉnh Triều

Ấn phẩm mùa xuân của Hội Hồng Sơn và nhóm Sinh viên Đại học Sư phạm Huế thực hiện, theo sách “Phong trào đô thị Huế 1954 - 1975”, thì Đỉnh Triều do Trần Duy Phiên khởi xướng, có sự tham gia của Hoàng Hòa. Số 1 ra cuối năm 1965, dừng vào đầu năm 1966. Đỉnh Triều chủ trương phát hành rộng rãi ở Huế và các tỉnh miền Trung, công khai chống lại những xu hướng văn hóa lai căng, vong bản, phi dân tộc.

Tạp chí Vietnam Vietnam

Diễn đàn công khai chống Mỹ và chính quyền Sài Gòn, do một nhóm trí thức vận và sinh viên hoạt động bí mật ở Huế thực hiện, dưới sự chỉ đạo của Thành ủy Huế, do Lê Văn Hảo làm Chủ nhiệm, Hoàng Phủ Ngọc Tường làm Chủ bút, với sự tham gia tích cực của các cây bút chủ lực như: Lê Nam Trân (Lê Thanh Xuân), Nguyễn Khắc Túy (Nguyễn Đắc Xuân), Lê Trường Sơn, Lê Tử Thành, Hoàng Phủ Ngọc Phan, Hà Trung Hiếu và sự cộng tác bài vở của các tác giả như Trần Quang Long, Nguyễn Thị Tố Liên, Cát Hồng… Tòa soạn lúc đầu đóng tạm ở Tuyệt Tình Cốc, sau đặt tại số 2 đường Lê Lợi (đóng nhờ tại Cư xá giáo sư Viện Đại học Huế). Số 1 ra tháng 4/1966, phát hành rộng rãi tại Huế, Sài Gòn và một số tỉnh miền Nam. Báo vừa phát hành xong số 1, chuẩn bị ra số 2 thì bị chính quyền Sài Gòn tịch thu và ra lệnh đóng cửa. Vietnam Vietnam đăng nhiều bài “gay cấn” lên án cuộc chiến tranh phi nghĩa do phía Mỹ tiến hành tại Việt Nam, kêu gọi các tầng lớp Nhân dân Việt Nam, đặc biệt là trí thức, sinh viên học sinh ở Huế đoàn kết, đứng lên chống Mỹ và chế độ Sài Gòn.

Tập san Sinh Viên Quật Khởi

Cơ quan  của Ủy ban Sinh viên tranh thủ cách mạng và Ủy ban Cứu nguy Phật giáo Huế; báo kêu gọi tranh đấu chống Mỹ và chính quyền Sài Gòn, dưới sự chỉ đạo bí mật của Thành ủy Huế. Số 1 Sinh Viên Quật Khởi ra ngày 15/7/1966. Nhân danh lực lượng Sinh viên Quyết tử Huế, báo Sinh Viên Quật Khởi tuyên truyền đường lối của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam, kêu gọi nhân dân Huế vững tin vào sự nghiệp đấu tranh chính nghĩa của mình. Báo ra được 8 số, cuối năm 1966 thì tự đình bản.

Tạp chí Việt

Cơ quan vận động văn học nghệ thuật về nguồn, Việt hoạt động dưới sự chỉ đạo của Thành ủy Huế. Nhóm thực hiện: Trần Duy Phiên, Trần Văn Hòa (Hoàng Hòa), Trần Minh Thảo (Trần Hồng Quang), Nguyễn Văn Bổn (Tần Hoài Dạ Vũ), Ngô Văn Ban... Số 1 ra tháng 8/1968. Ngay từ số ra đời Việt đã tuyên ngôn: “Có người quan niệm tác phẩm văn nghệ phải lướt qua thời đại tác giả để tác phẩm trở nên của muôn thuở và của nhân loại. Nhưng chúng tôi không thể nào hiểu được trong thứ tác phẩm ấy lại thiếu vắng hôm nay của dân tộc… Trong hoàn cảnh cùng khổ chung, người nông dân còn kiên gan cúi xuống cày cấy trên ruộng đồng bom đạn, chúng tôi vẫn kiên tâm cúi xuống viết lách trên vùng đất văn hóa trổ đầy trái độc”. Sau khi phát hành xong số 5, ra tháng 7 và 8 năm 1969, tạp chí Việt đình bản. Trong 5 số hoạt động kêu gọi hòa bình, tuyên truyền cách mạng, Việt được đánh giá là tờ báo công khai chống Mỹ và chính quyền Sài Gòn rất rõ nét ở Huế lúc bấy giờ.

Báo Tự Quyết

Diễn đàn của nhóm trí thức, văn nghệ sĩ Huế, dưới sự chỉ đạo bí mật của Thành ủy Huế. Những người chủ trương: Ngô Kha, Trịnh Công Sơn, Thái Ngọc San, Chu Sơn, Lê Khắc Cầm... Số 1 ra tháng 4/1970. Ngay số đầu tiên Tự Quyết đã tuyên bố: Đây là “Tiếng nói đấu tranh đòi hòa bình, độc lập. Tiếng nói chống bạo lực, bảo vệ quyền con người, phát động từ lòng dân, đứng ngoài mọi phe phái chủ nghĩa”. “Hơn bao giờ hết, quyền dân tộc tự quyết của nhân dân Việt Nam phải được tôn trọng! Ngoại bang phải ngưng nhúng tay xen vào nội bộ Việt Nam”. “Hỡi những người con yêu của đất nước Việt Nam, chúng ta không những chỉ kêu gọi mà chúng ta còn cần phải đấu tranh triệt để để quyền tự quyết thiêng liêng của dân tộc đau khổ chúng ta được thực hiện!”. “Chân lý dân tộc sáng tỏ như ban ngày, rõ ràng minh bạch, đích xác như hai với hai là bốn. Chân lý đó là sức mạnh, một sức mạnh có sức vô địch ghê gớm vì nó là Sự thật, là Chính nghĩa…”. Sau khi ra số 12, tháng 12/1970, báo đình bản. Cũng trên số 12, nhóm thực hiện kêu gọi và khẳng định: “Tranh đấu cho khát vọng hòa bình dân tộc; thẳng tiến tới hòa bình Việt Nam; nhất định thấy hòa bình trước mặt, tiếng nói chống chiến tranh, phát động từ lòng dân, đứng ngoài mọi phe phái chủ nghĩa”.

Báo Mặt Trận Hòa Bình

Báo vận động cách mạng, danh nghĩa là Tiếng nói của Mặt trận Nhân dân Tranh thủ Hòa bình Thừa Thiên, dưới sự chỉ đạo của Thành ủy Huế, do họa sĩ Bửu Chỉ, Tổng Thư ký Hội Sinh viên sáng tác Huế trình bày. Số 1 ra năm 1970. Mặt Trận Hòa Bình “Phản ánh trung thành những nguyện vọng đích thực của nhân dân miền Nam trước nhu cầu khẩn thiết hòa bình, ấm no, tự do và độc lập…”. Ngay trên số 2, ra tháng 12/1971, Mặt Trận Hòa Bình nêu rõ quan điểm và có bài phân tích: “Bị đập gần chết cái nết không chừa, Mỹ vẫn ngoan cố duy trì những chính quyền ngoan ngoãn do Mỹ dựng lên tại Campuchia, Ai Lao và Nam Việt Nam hầu dễ bề thực hiện mưu đồ đen tối kéo dài chiến tranh để thủ lợi được ngày nào hay ngày ấy… Nhưng Mỹ càng lỳ lợm, hiếu chiến bao nhiêu thì cuộc đấu tranh giành hòa bình, độc lập của chúng ta càng sáng ngời chính nghĩa bấy nhiêu…”. Do hoàn cảnh, báo đình bản cuối năm 1971, chưa rõ số mấy?

Tập san Sinh Hoạt Tổng Hội Sinh Viên Huế

Cơ quan của Tổng hội Sinh viên Huế, do Khối Báo chí Tổng hội Sinh viên Huế (Võ Quê, sinh viên Đại học Văn khoa Huế phụ trách; họa sĩ Bửu Chỉ, Tổng Thư ký Hội Sinh viên sáng tác Huế trình bày bìa). Ấn phẩm được sự chỉ đạo bí mật của Thành ủy Huế.

Sinh Hoạt Tổng Hội Sinh Viên Huế là tờ báo vận động cách mạng, đã hiên ngang lên án: “Sự có mặt của người Mỹ tại miền Nam Việt Nam đã tạo nên những tệ đoan xã hội, những thối nát bất công ở trên khắp các lãnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục… mà sinh viên học sinh là nạn nhân trực tiếp của thảm trạng đó”. Báo trình bày “những điều mà sinh viên mắt thấy tai nghe hằng năm hằng tháng hằng ngày từ các giảng đường thênh thang hay các hành lang hẹp dài ngút mắt của các phân khoa Đại học”. Đề cao khẩu hiệu: “Sinh viên Huế cương quyết đập tan âm mưu xâm lăng văn hóa của đế quốc Mỹ và bọn học phiệt tay sai thực hiện”. Số 1 ra năm 1970. Sinh Hoạt Tổng Hội Sinh Viên Huế ra được 2 số thì đình bản. Hiện có số 2 ra cuối năm 1971.

Đặc san Ái Hữu Quốc Học

Diễn đàn của Hội Ái hữu Cựu học sinh trường Quốc Học Huế, do giáo sư Nguyễn Đình Hàm làm Chủ biên. Số 1 ra ngày 26/4/1970 - số đặc san kỷ niệm Đệ cửu chu niên 1962 - 1970. Đặc san Ái Hữu Quốc Học tự đình bản sau khi ra số 4, tháng 11/1971. Đặc san này công bố nhiều tài liệu quý về những học sinh xuất sắc của trường, trong số đó có nhiều người sau này trở thành danh nhân nổi tiếng của đất nước như Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đồng chí Nguyễn Chí Diểu, nhà báo Nguyễn Khoa Văn.

Tạp chí Vận Động

Diễn đàn văn hóa nghệ thuật, báo có xu hướng độc lập, do nhóm văn nghệ sĩ Lê Nhược Thủy, Nhất Huy (Nguyễn Xuân Thanh), Hạ Quốc Long Chủ biên, với sự cộng tác của Văn Hữu Tứ, Lê Văn Ngăn, Nguyễn Ước, Nguyễn Văn Phụng, Phạm Văn Phương… Số 1 ra năm 1971: “Ngoài những bài chính luận bàn rộng về văn hóa, xã hội, văn học nghệ thuật… Vận Động còn đăng các tác phẩm thơ văn yêu nước của Lê Văn Ngăn, Lê Nhược Thủy, Nguyễn Văn Phụng” và một số tác giả khác. Vận Động ra đến số 3, năm 1973 thì tự đình bản.

Tập san Phụ Nữ Huế

Cơ quan của Phong trào Phụ nữ Việt Nam đòi quyền sống tại Huế, Hội viên Liên hiệp Phụ nữ Quốc tế tranh thủ hòa bình và tự do. Bác sĩ Phạm Thị Xuân Quế thực hiện, được Thành ủy Huế bí mật chỉ đạo nội dung. Số 1 ra năm 1971. Báo đình bản sau khi vừa ra số 8, cuối năm 1971. Phụ Nữ Huế đăng tải những bài viết ca ngợi truyền thống yêu nước của phụ nữ Việt Nam trong lịch sử dựng nước và giữ nước, ngợi ca tinh thần bất khuất của người phụ nữ trong các cuộc đấu tranh chống ngoại xâm; đặc biệt là trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ xâm lược và khát vọng đòi hòa bình, thống nhất đất nước.

Tập san Truyền Thống

Diễn đàn ngôn luận của Đoàn Nữ sinh viên, học sinh Lê Ki Ma (tên bí mật của Đoàn Nữ sinh viên học sinh Võ Thị Sáu) thuộc Tổng hội Sinh viên Huế, ấn phẩm do Thành ủy Huế bí mật chỉ đạo. Những người thực hiện: Hoàng Thị Thọ, Trần Kiêm Trinh Tiên, Nguyễn Thị An Tâm… có sự góp mặt của một số thành viên, nhiều cây bút nữ, với tuyên ngôn “Tay truyền thống vắt tim dựng nước. Lời ca dao ai giết được bằng gươm”. Trên trang nhất tập san ghi đậm dòng chữ: “Ở đâu cũng cách mạng, ngay trong tim kẻ thù”. Số 1 ra năm 1971. Truyền Thống chủ yếu là tuyên truyền vận động cách mạng trong nữ sinh, giới trẻ, chị em tiểu thương các chợ ở Huế đọc. Không rõ báo dừng phát hành ở số mấy vào đầu tháng 4/1972.

Tờ Bản Tin

Do Khối Báo chí thuộc Tổng hội Sinh viên Huế thực hiện, dưới sự chỉ đạo bí mật của cán bộ thanh trí vận Thành ủy Huế. Nội dung Bản Tin tập trung phản ánh, đưa tin về tình hình chiến sự, về các phong trào đấu tranh chính trị, chống chế độ độc tài Sài Gòn và Nguyễn Văn Thiệu của nhân dân miền Nam, tiêu biểu là lực lượng thanh niên, sinh viên, học sinh ở các đô thị miền Nam và Huế. Số 1 ra cuối năm 1971, dừng xuất bản vào giữa năm 1972. Hiện sưu tầm được số 43, ra ngày 6 tháng 4 năm 1972.

Tập san Dân Tộc

Báo vận động cách mạng, tiếng nói của những người yêu độc lập hòa bình và hòa hợp dân tộc. Báo chủ trương và kêu gọi đồng bào: “Hơn lúc nào hết, Nhân dân miền Nam Việt Nam tha thiết với hòa bình, độc lập, tự do, hòa giải và hòa hợp dân tộc”. Báo còn đăng nhiều tin tức: “Một Hội nghị quốc tế về việc thi hành Hiệp định Paris về Việt Nam đã được tổ chức tại Xơ - tốc - khôm, thủ đô Thụy Điển, lên án Mỹ và chính quyền Việt Nam cộng hòa vi phạm Hiệp định Paris”, tin về “Hội Văn bút quốc tế phản đối chính quyền Sài Gòn đàn áp tàn nhẫn giới cầm bút tại đây”… Vì nội dung ủng hộ cách mạng trong điều kiện có thể bị đàn áp nên số lượng ấn phẩm không đủ đáp ứng nhu cầu tìm đọc của nhân dân, báo đề nghị “xin chuyền tay cho nhau”. Dân Tộc không ghi tên người chủ trương và thực hiện, nhưng theo tác giả Nguyễn Xuân Hoa, thì Dân Tộc do chính ông làm Chủ biên. Số 1 ra tháng 3/1973. Dân Tộc ra được 5 số thì đình bản; hiện có số ra vào cuối năm 1974.

Tập san Thái Hòa

Do Sinh viên Liên khoa Huế thuộc Đại học Huế thực hiện. Ấn phẩm vận động cách mạng, phổ biến rộng rãi nội dung tuyên truyền thắng lợi của Hiệp định Paris, cổ vũ chủ trương hòa bình, hòa hợp dân tộc, vận động nhân dân đoàn kết đấu tranh đòi dân chủ, dân sinh trong sinh viên, học sinh và đồng bào mọi giới ở Huế. Nhất quyết “Phải có hòa bình mới xây dựng lại đất nước”. “Chỉ có con đường hòa giải dân tộc cho hiện tại và công cuộc kiến tạo ở tương lai mới đưa đến một nước Việt Nam độc lập hùng cường”… Thái Hòa phổ biến rộng rãi khắp mọi nơi. (Theo tác giả Nguyễn Xuân Hoa trong Lịch sử Báo chí Huế, ấn phẩm do nhóm Võ Đông, Nguyễn Xuân Hoa, Trương Hoàng thực hiện). Số 1 ra tháng 4/1973. Thái Hòa số 3, ra tháng 8/1973, thì tự đình bản, hiện có số 2 ra ngày 12/5/1973.

Tập san Văn Sử

Diễn đàn nghiên cứu văn chương, lịch sử, văn hóa, nhóm Tìm hiểu Văn Sử chủ trương, dưới sự bảo trợ của Trung tâm Văn hóa Liễu Quán Huế, do các nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, Nguyễn Xuân Hoa, Trần Đại Vinh cùng Chủ biên, thực hiện. Với sự cộng tác của các cây bút, như: Nguyễn Xuân Thanh, Nguyễn Văn Bổn, Nguyễn Văn Dương, Hồ Đình Chữ, Lê Bá Lăng, Trần Viết Tuấn… Văn Sử do Thành ủy Huế bí mật chỉ đạo. Số 1 ra tháng 4/1974. Báo ra được 4 số, cuối tháng 11/1974, thì tự đình bản. Tập san Văn Sử chủ trương “cố gắng đi từ vấn đề lịch sử và văn hóa dân tộc để khơi dậy truyền thống yêu nước, hướng tới khả năng hòa giải, hòa hợp dân tộc theo tinh thần Hiệp định Paris ký ngày 27 tháng 1 năm 1973”.

Tạp chí Đại Chúng

Tiếng nói của tất cả những người Việt Nam thiết tha phụng sự chân lý và tình thương, do Chi hội Văn hóa bình dân Huế chủ trương, Nguyễn Duy Khác làm Chủ nhiệm, Trần Như Cảnh làm Chủ bút, Hoàng Văn Minh làm Quản lý. Số 1 ra năm 1974. Với chủ trương nghiên cứu nhận định sáng, ngay trên số 1, Đại Chúng đăng bài bàn về: “Hùng Vương có phải tổ chúng ta không? Lăng Ba Vành hay Quang Trung? Trong tim người Việt”... Báo bị đình bản vào cuối năm 1974 khi số 2 vừa phát hành…

Vào giai đoạn này, các phong trào yêu nước ủng hộ kháng chiến còn chủ trương xuất bản và đã phát hành một số tờ khác nữa. Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về loại hình báo chí “phong trào” từ năm 1955 đến năm 1975, ở Huế, có nhiều tờ báo “ngoài luồng” mà chúng tôi biết được nhờ ghi chép của những người trong cuộc, hoặc qua thông tin trên báo chí ghi lại. Còn hiện vật tờ báo nguyên bản thì rất khó tìm, do vậy, mặc dù rất cố gắng nhưng cũng rất khó mà biên khảo được một cách đầy đủ như chúng đã từng xuất hiện. Hơn nữa, do đặc thù của loại hình báo chí “bí mật” này mà nhiều tờ báo đã không ghi tên người chủ bút, chủ biên, phụ trách tòa soạn “không phải nộp lưu chiểu” một cách rõ ràng, chỉ được lưu lại với những người liên quan và với những nét chung chung. Nhiều tờ chỉ mới biết tên nhưng chưa đủ thông tin thì ghi chú về tên của ấn phẩm mà thôi. 

Từ cái nôi của “Báo chí phong trào” một thời ở Huế, vừa bí mật vừa công khai đầy những khó khăn nguy hiểm, tính mạng những người làm báo luôn bị đe dọa, song cũng từ đó đã hình thành nên một lớp người giỏi nghề làm báo. Có thể kể ra đây với những cây bút tên tuổi như: Ngô Kha, Trần Quang Long, Nguyễn Duy Đàm, Lê Công Cơ, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Trịnh Công Sơn, Nguyễn Đắc Xuân, Hoàng Phủ Ngọc Phan, Lê Phước Thúy, Lê Phước Á, Lê Thanh Xuân, Phan Văn Hoàng, Thái Kim Lan, Bảo Cự, Đinh Cường, Tôn Thất Lập, Trần Vàng Sao, Trần Phá Nhạc, Trần Duy Phiên, Trần Hữu Lục, Trần Viết Ngạc, Trần Minh Thảo, Lê Khắc Cầm, Huỳnh Ngọc Sơn, Lê Nhược Thủy, Chu Sơn, Nguyễn Văn Bổn, Nguyễn Hoàng Thọ, Đặng Văn Sở, Nguyễn Phúc, Bửu Chỉ, Thái Ngọc San, Lê Gành, Lê Văn Ngăn, Nguyễn Xuân Hoa, Trần Đại Vinh, Trần Hoài, Phan Hữu Lượng, Võ Quê, Lê Văn Thuyên, Tần Hoài Dạ Vũ, Nguyễn Nhiên, Trần Thức, Trần Hoài, Trần Đình Sơn Cước, Phạm Thị Xuân Quế, Bửu Nam, Nguyễn Duy Hiền, Hoàng Thị Thọ, Nguyễn Văn Phụng, Huỳnh Ngọc Minh, Ngô Hướng, Nguyễn Xuân Tùng, Trần Quang Hải, Lê Viết Dũng, Văn Hữu Tứ, Phan Hữu Kính… và còn rất nhiều người muôn mặt khác nữa. Trưởng thành lên từ các phong trào đấu tranh cách mạng, nhiều cây bút báo chí yêu nước đã tìm đến với cách mạng. Trong số ấy, có nhiều người về sau thành danh trên các lĩnh vực như: chính trị, văn hóa, văn học, giáo dục, âm nhạc, mỹ thuật, y tế, xã hội, đặc biệt là báo chí. Và cũng có nhiều người nay đã đi xa, mỗi lần đến dịp kỷ niệm ngày Báo chí Cách mạng, tâm trí chúng tôi lại nhớ đến họ nhiều hơn.

Huế, tháng 6/2026

D.P.T
(TCSH61SDB/06-2026)